Skośnik pomidorowy jest to motyl z rodziny skośnikowatych (Gelechiidae) – pochodzi z Peru i do 2005 r. znany był tylko z Ameryki Południowej. W 2006 r. rozpoczęła się jego inwazja na Europę, pierwsze wykrycie nastąpiło we Wschodniej Hiszpanii, a stamtąd w krótkim czasie szkodnik rozprzestrzenił się na Azję i Afrykę. W 2017 r. notowany był już w więcej niż 80 krajach Europy, Zachodniej Azji i Afryki. W 2004 r. European and Mediterranean Plant Protection Organization (EPPO) wprowadziło skośnika pomidorowego na listę organizmów kwarantannowych A1, a po dostaniu się do Europy, w 2009 r. został przeniesiony na listę A2. W Polsce nie jest organizmem kwarantannowym i nie znajduje się na liście szkodników objętych obowiązkowym zwalczaniem.
Skośnik pomidorowy zasiedla ponad 30 gatunków roślin należących do dziewięciu rodzin, ale głównie występuje na przedstawicielach rodziny psiankowatych. Wśród nich preferowanym gospodarzem jest pomidor, w mniejszym stopniu ziemniak, zaś żywicielem okazjonalnym jest bakłażan, a spośród chwastów – psianka czarna (Solanum nigrum).
Opis i biologia szkodnika
Motyle są długości około 6 mm, przednie skrzydła mają wąskie z brązowymi, szarymi i czarnymi plamkami ułożonymi mozaikowato, tylne skrzydła są lancetowate, ciemnoszare z długą strzępiną. Czułki, głaszczki wargowe i nogi mają ułożone na przemian ciemnobrązowe i szare pierścienie. Czułki są długie i nitkowate, zaś głaszczki wargowe okazałe i zakrzywione do góry. Motyle skośnika pomidorowego są bardzo podobne do innego szkodnika pomidora – skośnika ziemniaczanego (Phthorimaea operculella), stąd poprawna identyfikacja jest możliwa po wyglądzie aparatu kopulacyjnego samca. Gąsienice przechodzą cztery stadia rozwojowe, ciało ostatniego stadium ma długość 5,5–9,2 mm, barwę zmienną, od kremowobiałej do ciemnozielonej z różowawym przebarwieniem, głowa jest ciemnobrązowa, zaś tarczka karkowa ma barwę ciała z wyjątkiem tylnego brzegu, który jest ciemnobrązowy. Poczwarka ma długość 4,3–4,7 mm i barwę ciemnobrązową. Jaja są owalne, długości 0,4 mm i szerokości 0,2 mm, po złożeniu kremowobiałe, później żółte, a przed wylęgiem larw przybierają barwę żółtopomarańczową.
Gąsienice żerują pojedynczo wewnątrz liścia, wyjadając tkankę miękiszową w formie placowej o nieregularnych brzegach. Wewnątrz miny widoczne są czarne grudki odchodów. Uszkodzone liście mają zmniejszoną powierzchnię asymilacyjną, co ma wpływ na wzrost i plonowanie roślin. Poza liśćmi uszkadza łodygi i owoce wgryzając się do wnętrza.
Skośnik pomidorowy jest gatunkiem ciepłolubnym, stąd warunki uprawowe dla pomidora są wystarczająco dobre do szybkiego rozwoju. W ciągu roku może rozwinąć się do pięciu pokoleń. Motyle żyją krótko, samice 10–15 dni, samce 6–7 dni. Samice w ciągu pierwszych pięciu dni życia składają ponad 70% jaj, a po 10 dniach już 90%. Jedna samica składa 60–120 jaj pojedynczo lub w małe grupy, głównie na dolnej stronie młodych liście na pędach wierzchołkowych, zaś nieliczne na łodygi. Gąsienice rozpoczynają żerowanie w środkowej części roślin, a kończą w dolnych partiach rośliny. Okres żerowania jest zależny od temperatury, przeciętnie trwa około 30 dni. W okresie chłodu zimuje w stadium poczwarki.
Rozwój pokolenia, od jaj do motyla trwa 76,3 dnia w temperaturze 14°C, 39,8 dnia w temperaturze 19,7°C i 23,8 dnia w temperaturze 27,1°C.
Monitorowanie szkodnika
Ze względu na to, że skośnik pomidorowy do szklarni zawlekany jest wraz z rozsadą pomidora, należy bezpośrednio po nasadzeniu roślin umieścić pułapki feromonowe typu Delta wyposażone w atraktant płciowy samca. W szklarni o powierzchni mniejszej niż 2,5 tys. m2 pułapki umieszcza się pośrodku szklarni w liczbie 2–4 na wysokości wierzchołków roślin. Pułapki należy sprawdzać co tydzień notując liczbę odłowionych samców, a po 4–6 tygodniach należy zmienić atraktant. Liczba odłowionych samców stanowi podstawę do podjęcia decyzji zwalczania. Odłowienie mniej niż 3 samców na pułapkę w ciągu tygodnia stanowi niski stopień zagrożenia, zaś 3–30 samców stopień umiarkowany, a więcej niż 30 samców duży.
Możliwości chemicznego zwalczania
W lipcu 2018 r. do zwalczania skośnika pomidorowego zarejestrowano środek SpinTor 240 SC w dawce 0,2–0,4 l/ha z możliwością wykonania trzech zabiegów w uprawach małoobszarowych na odpowiedzialność użytkownika. Potwierdzeniem skuteczności tego środka w zwalczaniu skośnika pomidorowego są dwa doświadczenia wykonane w szklarni produkcyjnej na pomidorze malinowym Tomimaru Muchoo F1 zasiedlonym przez skośnika (tabela 1). Środek SpinTor 240 SC w stężeniu 0,04% zastosowany wiosną dwukrotnie w odstępie siedmiu dni przy umiarkowanym stopniu zagrożenia przez skośnika (5 samców/pułapkę/tydzień) wykazał wysoką skuteczność redukując liczbę liści z minami i liczbę min o ponad 80%, a liczbę gąsienic w 100% już po pierwszym zabiegu. Środek ten zastosowany w lecie przy dużym stopniu zagrożenia (43,3 samce/pułapkę/tydzień) wykazał znacznie niższą skuteczność w redukcji min, a całkowite wyeliminowanie gąsienic nastąpiło po tygodniu od drugiego opryskiwania.
Tabela 1. Ocena skuteczności środka SpinTor 240 SC w stężeniu 0,04% do zwalczania skośnika pomidorowego (Wołowice k/Rawy Mazowieckiej, 2016 r.)
Prof. dr hab. Gabriel Łabanowski
Skierniewice
fot. G. Łabanowski, fot. 5. A. Czerwińska-Nowak
Artykuł pochodzi z czasopisma Szklarnie Tunele Osłony 2/2019
