Zakwaszenie gleb kosztuje miliardy. Ponad 60% użytków wymaga wapnowania

Wspólna Polityka Rolna Unii Europejskiej stawia dziś szczególnie mocny akcent na ochronę zasobów naturalnych, w tym przede wszystkim gleby, oraz na łagodzenie skutków zmian klimatycznych. Nowa perspektywa WPR premiuje praktyki sprzyjające odbudowie materii organicznej, sekwestracji węgla, poprawie struktury i żyzności gleb, a także zwiększaniu bioróżnorodności. Wymogi związane z ekoschematami, zasadami warunkowości i działaniami środowiskowo-klimatycznymi sprawiają, że rolnik, chcąc utrzymać konkurencyjność gospodarstwa, musi jednocześnie dbać o długofalową kondycję gleby.

FOTO: Agrohorti Media

To właśnie w tym kontekście podczas X Forum Rolników i Agrobiznesu, które odbyło się 27 listopada ub.r. w Poznaniu, odwiedzający mieli okazję wziąć udział w Sesji „Zdrowa i Żywa Gleba”. Słuchacze uczestniczyli w aż pięciu prelekcjach, okraszonych rozmowami ze specjalistami, a także w debacie dotyczącej m.in. sekwestracji CO₂. O czym mówiono podczas spotkania?

Efektywne gromadzenie trwałej materii organicznej i utrzymanie struktury gleby

Pierwsze wystąpienie podczas Sesji „Zdrowa i Żywa Gleba” dotyczyło budowania żyzności gleby. Dr hab. Tomasz Piechota podkreślił, że efektywne gromadzenie materii organicznej wymaga wiedzy o procesach zachodzących w glebie. Materia organiczna jest elementem dynamicznej równowagi, którą rolnik może kształtować. Degradacja gleb wynika często z intensywnej uprawy mechanicznej, nadmiernego natlenienia sprzyjającego mineralizacji oraz uproszczonej specjalizacji produkcji bez płodozmianu i nawożenia organicznego.

FOTO: Agrohorti Media

Kluczowy jest dobór roślin – okopowe i kukurydza obniżają poziom materii organicznej, natomiast bobowate i trawy działają dodatnio. Ważną rolę odgrywa słoma jako cenny surowiec do tworzenia próchnicy, zwłaszcza dzięki kompleksom ligninowo-celulozowym budującym trwałą materię organiczną. Istotna jest także głębokość jej mieszania – procesy mikrobiologiczne zachodzą głównie do 15 cm. Wapń pełni funkcję „łącznika” między materią organiczną a minerałami, tworząc strukturę gruzełkowatą. Doświadczenia wskazują, że uprawa konserwująca zamiast orki może zwiększać zawartość węgla organicznego o ponad 300 kg rocznie. Strategia rolnika powinna naśladować naturę: okrycie gleby roślinnością, bioróżnorodność i minimalną ingerencję mechaniczną.

Uproszczenia w uprawie 

Marcin Bystroński omówił uproszczenia w uprawie roli, które przyniosły korzyści ekonomiczne, ale zmieniły podejście do ochrony roślin. Skutkiem ubocznym jest kompensacja chwastów i wzrost znaczenia chorób odglebowych, co wymaga intensywnego monitoringu i precyzyjnego doboru środków.

Problemem stają się chwasty jednoliścienne, m.in. wyczyniec polny, stokłosy i życice. Dodatkowym wyzwaniem będzie wycofanie flufenacetu, co wymusi stosowanie alternatyw, takich jak mezosulfuron czy prosulfokarb. Skuteczność herbicydów w systemach uproszczonych ogranicza mulcz i słoma. W ochronie zbóż kluczowe jest zwalczanie chorób podstawy źdźbła (cyprodynil, protiokonazol), a w rzepaku – werticiliozy i suchej zgnilizny kapustnych. Ochrona musi mieć charakter sekwencyjny, łącząc zabiegi jesienne i wiosenne.

Ekonomia wapnowania

Wapnowanie jest podstawowym zabiegiem agrotechnicznym, warunkującym efektywność nawożenia mineralnego. Borys Wikulski wskazał, że ponad 60% użytków rolnych w Polsce wymaga wapnowania, a 6,5 mln ha – pilnej interwencji. Zakwaszenie gleb powoduje straty sięgające 3 mld zł rocznie z powodu spadku przyswajalności NPK i toksycznego działania glinu. Inwestycja w wapno zwiększa efektywność nawożenia azotem i fosforem.

Czy nawożeniem możemy wpływać na bioróżnorodność gleb?

Piotr Kotowski podkreślił, że gleba jest żywym systemem, w którym biologia, chemia i fizyka są ze sobą powiązane. Bioróżnorodność glebowa odpowiada za udostępnianie składników pokarmowych i tworzenie struktury gruzełkowatej.

Nawożenie musi być zbilansowane – nadmiar azotu bez siarki, magnezu czy wapnia prowadzi do zakwaszenia i strat plonów. Wzrost próchnicy o 1% pozwala zatrzymać dodatkowe 120–150 tys. litrów wody na hektar. Nowoczesne nawozy mogą wpływać na procesy metaboliczne roślin, poprawiając wykorzystanie azotu i siarki oraz fotosyntezę. Krzem amorficzny pomaga uwalniać fosfor z kompleksów mineralnych. Humifikacja i mineralizacja powinny zachodzić równolegle, a celem końcowym jest biofortyfikacja żywności.

Wapnowanie skrojone na miarę pola

Dr hab. Witold Szczepaniak zwrócił uwagę, że regulacja pH powinna obejmować także podglebie, istotne w warunkach stresu wodnego. Wapnowanie ma stabilizować produkcję, a nie jedynie zwiększać plon.

Różne gatunki mają odmienne wymagania – burak cukrowy i rzepak potrzebują odczynu zbliżonego do obojętnego i są wrażliwe na glin. Wybór nawozów tlenkowych lub węglanowych zależy od tempa działania i wilgotności gleby. Kreda reaguje szybciej niż dolomit, natomiast gips nie odkwasza gleby. Diagnostyka metodą Mehlich 3 umożliwia ocenę zasobności w wapń. Systematyczne wapnowanie zachowawcze zapobiega spadkom żyzności i ułatwia planowanie zabiegów.