Organizmy, które są wrogami naturalnymi szkodników i regulują ich liczebność, nazywamy pożytecznymi. Są to zwierzęta pasożytnicze i drapieżne, odżywiające się roślinożernymi owadami i roztoczami. Poniżej opisano tylko niektóre gatunki, spełniające ogromną rolę w ograniczaniu liczebności szkodników.
Drapieżne siatkoskrzydłe
W Polsce najbardziej znany jest złotook pospolity. Owad dorosły odżywia się pyłkiem, a larwa jest drapieżcą i zjada mszyce, a także jaja (np. stonki ziemniaczanej), larwy i gąsienice innych owadów. Larwa zabija swoje ofiary silnymi żuwaczkami. Jest bardzo żarłoczna (larwa 3. stadium rozwojowego zjada około 400 mszyc, 200 jaj stonki ziemniaczanej oraz 2000 przędziorków).
Wielbłądki. W tej rodzinie drapieżne są larwy i osobniki dorosłe. Ich pokarm to głównie mszyce, larwy muchówek oraz żerujących w drewnie larw korników i ryjkowców. Mrówkolew. Larwy tego owada polują na swoją ofiarę na dnie wygrzebanego w piasku lejka. Do lejka wpadają owady wędrujące i są chwytane żuwaczkami i wysysane. Najczęściej występują na glebach piaszczystych.
Drapieżne chrząszcze
Rodzina biegaczowatych. Drapieżcami są osobniki dorosłe i larwy. Niestrudki wiosną najchętniej zjadają jaja oprzędzików i śmietek (średnio 50% jaj złożonych przez śmietkę kapuścianą). Potomstwo jednej samicy tęcznika liszkarza niszczy w okresie wegetacji ponad 3500 gąsienic motyli. Zjadają także poczwarki motyli i larwy rośliniarek.
Rodzina kusakowatych. Ich pokarmem są jaja owadów, mszyce, małe larwy muchówek i gąsienice motyli. Dorosła postać rydzenicy atakuje larwy i poczwarki muchówek. Larwa odszukuje poczwarki śmietek, m.in. śmietki kapuścianej i cebulanki, wgryza się do wnętrza bobówki, gdzie odżywia się zawartością poczwarki. Poczwarka ginie, a kusak po przepoczwarczeniu wychodzi z bobówki. Śmiertelność poczwarek śmietek wynosi 30–70%.
Rodzina biedronkowatych. Nasza znajomość ograniczona jest do osobników dorosłych. Nie wiemy, jak wyglądają jaja, larwy i poczwarki. I to one najczęściej giną z winy człowieka. Podstawowym pożywieniem dorosłych biedronek i ich larw są mszyce (jaja, larwy i osobniki dorosłe). Jaja samica składa w złożach (do kilkudziesięciu) w pobliżu kolonii mszyc. Zaraz po wyjściu z jaja, młode larwy są bardzo żarłoczne. Ich ciało jest wydłużone, z bliska wyglądają wyjątkowo groźnie, przypominając małe krokodyle. Barwa ciała larwy zależy od gatunku, może być prawie czarna, ciemnofioletowa, ciemnoszara. Wszystkie mają pomarańczowo-żółte plamy i kępki czarnych szczecinek. Wyjątkiem są larwy biedronki mączniakówki, które są żółte z czarnymi plamami. Ciało larwy jest wyraźnie segmentowane. Poczwarka jest żółtopomarańczowa, w czarne plamy. Larwy występują najliczniej od czerwca do sierpnia.
Drapieżne muchówki
Bzygi mają ogromne znaczenie w ograniczaniu liczebności mszyc. Od innych owadów odróżnia je umiejętność lotu wiszącego (jak helikopter) dzięki kilkuset uderzeniom skrzydeł na sekundę. Odwłok w żółtoczarne pasy czyni je podobnymi do os. Larwy są żółte, zielonkawe, białawe. Nie mają wyraźnie zaznaczonej głowy. Ofiarę chwytają hakami i wysysają. Poczwarka przypomina skorupkę małego ślimaka, a jej barwa jest taka, jaką wcześniej miała larwa. Dorosłe bzygi odżywiają sie pyłkiem i nektarem, a larwy zjadają głównie mszyce. Są bardzo żarłoczne – jedna larwa w ciągu dwóch tygodni zjada 100–700 mszyc.
Pryszczarek mszycojad wyglądem przypomina komara. Dorosłe larwy są pomarańczowoczerwone. Larwa po wylęgnięciu wpełza pod mszycę i atakuje ją od strony brzusznej. Paraliżuje ją substancją bardzo szybko działającą, co powoduje, że mszyca nieruchomieje i larwa spokojnie ją wysysa. Po osiągnięciu pełnej dojrzałości, larwa spada z liścia na ziemię i przepoczwarcza się w jej górnej warstwie w kokonie.
Muchówki z rodziny rączycowatych są wrogami gąsienic wielu gatunków motyli.
Pasożytnicze błonkówki
Mszycarzowate. Odznaczają się dużą efektywnością w ograniczaniu liczebności roślinożernych owadów. Diaeretiella rapae jest parazytoidem* mszycy kapuścianej. W lipcu zabija około 90% mszyc w kolonii. Efektem spasożytowania mszycy jest mumia. Aphidius ervi jest parazytoidem mszycy grochowej. Natomiast gąsieniczniki z rodzaju Diadegma spełniają dużą rolę w ograniczeniu liczebności gąsienic tantnisia krzyżowiaczka.
Męczelkowate. Samica baryłkarza bieliniaka składa jaja do ciała gąsienicy bielinka kapustnika, nie zakłóca to jej rozwoju i żerowania – zamiera dopiero przed przepoczwarczeniem, gdy ciało opuszczają larwy baryłkarza. W niektórych latach baryłkarz zabija około 90% gąsienic.
Wrogami naturalnymi szkodników są także: płazy (ropucha szara, rzekotka drzewna, żaba trawna), gady (zaskroniec zwyczajny, jaszczurka zwinka, padalec), ptaki (sikorka bogatka, szpak, kwiczoł, kos), ssaki (kret, jeż, ryjówka aksamitna, kot).
*Parazytoidy składają jaja do ciał innych owadów i w ich wnętrzach zachodzi ich dalszy rozwój, a żywiciel najczęściej zamiera.
macka
fot. Rogowska, Stępowska
