Choroba ta stanowi duży problem szczególnie w uprawach marchwi, pietruszki, selera korzeniowego, sałaty, roślin kapustnych, pomidora, papryki oraz fasoli. Sprawca choroby Sclerotinia sclerotiorum poraża również niektóre rośliny rolnicze takie jak rzepak, ziemniak czy tytoń. Objawy zgnilizny twardzikowej mogą być mylone np. z szarą pleśnią.
Sprawcą choroby jest grzyb pochodzenia glebowego – Sclerotinia sclerotiorum. Jest polifagiem posiadającym wielu żywicieli, może atakować rośliny należące do ponad 360 gatunków. Źródłem zakażenia są sklerocja, które zimują w glebie. Mogą one przeżywać od kilku do kilkunastu lat. Pierwotna infekcja zachodzi przez sklerocja. W temperaturze powyżej 10°C i wysokiej wilgotności ze sklerocjów wyrastają apotecja, na których powstają worki z zarodnikami workowymi także zdolnymi do infekcji. W wysokiej wilgotności powietrza oraz gleby przeważa rozwój grzyba z tworzeniem apotecjów z zarodnikami workowymi. Źródłem infekcji w przechowalni są najczęściej porażone rośliny, choć nie wyklucza się rozwlekania choroby przez zakażoną glebę zawierającą sklerocja.
Gospodarstwa wyspecjalizowane w produkcji wąskiego zakresu gatunków warzyw znają problemy nagromadzenia się specyficznej grupy agrofagów dominujących w tych uprawach. Sprawca zgnilizny twardzikowej, jest polifagiem zatem jego obecność jest problemem praktycznie we wszystkich gospodarstwach bez względu na profil upraw.
Objawy w poszczególnych uprawach
W marchwi i pietruszce objawy zgnilizny twardzikowej są obserwowane sporadycznie w okresie wegetacji. Wówczas symptomami są ciemnobrązowe wodniste plamy u podstawy liści. Zwykle choroba objawia się dopiero po zbiorach, na korzeniach, a przechowywanie ich w nieodpowiednich warunkach stymuluje nasilenie choroby. Warunkiem dobrego przechowywania jest schładzanie marchwi do temperatury 5°C. Choroba do przechowalni lub kopca dostaje się wraz z zakażonymi korzeniami lub resztkami liści czy gleby. W ciągu 4–6 tygodni następuje schładzanie marchwi do temperatury 1°C. Pod koniec grudnia temperatura powinna wynosić od 1 do 0,5°C. Symptomy choroby najczęściej występują na korzeniach po ich wyjęciu z komór przechowalniczych. Typowe objawy zgnilizny twardzikowej to obfity, puszysty biały nalot grzybni na porażonych korzeniach. Charakterystyczne są czarne sklerocja grzyba.
U warzyw kapustnych podobnie jak w przypadku marchwi zgnilizna twardzikowa obserwowana jest dopiero po zbiorach. W trakcie przechowywania główek lub róż następuje ich gnicie z towarzyszeniem białej grzybni z czarnymi grudkami sklerocjów. Diagnoza sprawcy choroby jest utrudniona, ponieważ tkanka roślin jest porażana przez grzyby z różnych rodzajów m.in.: Alternaria, Botrytis czy Fusarium. Charakterystyczne sklerocja są pewnym ułatwieniem dla diagnosty, który na ich podstawie określa infekcję główek przez sprawcę zgnilizny twardzikowej. W przypadku główek kapusty zwykle zainfekowane są tylko zewnętrzne liście. Na kalafiorach i brokułach zainfekowane róże pokryte są biała puszystą grzybnią ze sklerocjami.
Pierwsze objawy choroby na fasoli można obserwować podczas wegetacji na liściach, łodygach i strąkach. W miejscach infekcji tworzą się wodniste, brunatne gnijące plamy. W czasie słonecznej pogody tworzą się tylko przebarwienia tkanek bez wyraźnych objawów białej grzybni. Przy wysokiej wilgotności, powstaje biały, puszysty nalot grzybni. Zgnilizna twardzikowa może być obecna na przechowywanych strąkach w postaci białej grzybni z czarnymi sklerocjami.
Na pomidorze symptomy choroby obserwowane są na łodygach w postaci białawych suchych plam. Po przecięciu podłużnym porażonego odcinka łodygi można obserwować białą, watowatą grzybnię z czarnymi sklerocjami. Na owocach, obserwuje się mokrą zgniliznę owoców z białym, obfitym nalotem grzybni. Rośliny we wczesnym stadium wzrostu są zakażane bezpośrednio od gleby przez strzępki grzybni. Starsze rośliny atakowane są przez zarodniki workowe, rozsiewane z apotecjów, które mogą rozprzestrzeniać się na znaczne odległości.
Na korzeniach selera zwykle objawy choroby dostrzegane są w okresie przechowywania i po wyjęciu ich z chłodni. Na ich powierzchni tworzy się charakterystyczny biały nalot grzybni z czarnymi sklerocjami. Rzadko symptomy choroby obserwowane są na roślinach w okresie wegetacji, ale przy deszczowych dniach można je zauważyć.
Pierwsze objawy choroby na sałacie widoczne są u nasady korzeni w postaci wodnistych plam. Liście mające kontakt z glebą są także infekowane. Często na początku rozwoju choroby, przy braku grzybni i sklerocjów objawy mogą być podobne do szarej pleśni. Z czasem pojawia się biała grzybnia ze sklerocjami. Po pewnym czasie cała roślina gnije i zamiera.
Zwalczanie choroby
Ochrona roślin przed zgnilizną twardzikowa jest trudna, dlatego ważna jest profilaktyka. Aby zminimalizować ryzyko wystąpienia choroby należy unikać nadmiernego zagęszczenia roślin w uprawie i systematycznie odchwaszczać uprawy. Zebrane warzywa przed składowaniem należy starannie przeglądać, odrzucając chore lub uszkodzone, które mogłyby stać się źródłem zakażania warzyw zdrowych. W przechowalniach należy także utrzymywać optymalną temperaturę i wilgotność, unikając dużych wahań, sprzyjających rozwojowi choroby. Priorytetem w ograniczaniu chorób stanowi stosowanie metody agrotechnicznej (m.in. zmianowanie), mechanicznej (selekcja roślin przed przechowywaniem), biologicznej, a w uzasadnionej konieczności chemicznej.
Metoda biologiczna zwalczania zgnilizny twardzikowej w polu obejmuje stosowanie środków biologicznych np. Contans WG, zawierający grzyb nadpasożytniczy Coniothyrium minitans. Dopuszczony jest także środek Amylo-X WG zawierający Bacillus amyloliquefaciens subsp. Plantarum czy np. Polyversum WP, zawierające grzyb Pytium oligandrum, a także Serenade ASO, które zawiraz Bacillus subtilis, Serifel zawierający Bacillus amyloliquefaciens.
W wykazie fungicydów dopuszczonych do stosowania w uprawie warzyw przeciwko zgniliźnie twardzikowej znajdują się środki zawierające: azoksystrobinę (np. Amista Opti 480 SC), azoksystrobinę i difenokonazol (Scorpion 325 SC), cyprodynil i fludioksonil (Botrefin), difenokonazol i fluksapyroksad (Dagonis), fluopyram i tebukonazol (Luna Experience 400 SC), piraklostrobinę i boskalid (Signum 33 WG), tebukonazol (Sparta 200 EC), cuprodynil i fludioksonil (Switch 62,5 WG) oraz tiofanat metylowy (Topsin M 500 SC). Ważne jest, aby za każdym razem zapoznać się z tekstem etykiet stosowanych fungicydów w kontekście stosowanych dawek środka, wody oraz dopuszczonej liczby zabiegów w sezonie.
dr hab. Jan Sobolewski
Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach
Artykuł pochodzi z miesięcznika Warzywa 3/2020
